Salam buat semua. Sejak 3 minggu yang lalu, sudah ada tiga kematian yang telah Atok dan Wan maklumi. Ketiga-tiganya sahabat dan kenalan lama Atok. Yang pertama, rakan sekolah rendah Atok. Kami memang bersahabat sejak dari sekolah rendah lagi, kemudian terpisah lebih 50 tahun kerana masing-masing dengan haluan kerjaya tersendiri. Hanya 3 tahun lepas kami dipertemukan Allah kembali dalam satu reunion sekolah. Syukurlah Atok dan beliau saling mengunjung ke majlis perkahwinan anak-anak kami dan sahabat yang lain. Arwah masih seperti dahulu, mesra dan rendah diri. Atok hanya sempat bertanya khabar sejak beliau masuk hospital kerana komplikasi kencing manis. Apakan daya, Atok tak dapat ziarahi beliau kerana Atok di Seremban dan dia masih di Banting. Tambahan pula keadaan Atok yang tidak dapat memandu lagi. Hanya doa dan ucapan takziah kepada keluarganya sahaja yang Atok kirimkan. Semoga damai engkau di sana, Shahabudin bin Ismail.
Yang kedua pula, pakcik kepada Wan korang. Akhyar namanya. Arwah memang disukai anak-anak buahnya termasuk Atok dan Wan. Celoteh beliau mencolek hati sehingga tak kering gusi. Keikhlasan arwah terserlah ketika anak-anak saudara mara berkunjung ketika hari raya. Segala apa yang ada di rumahnya dikeluarkan dan dihidangkannya. Tak kedekut. Setiap kali balik kampung, Atok dan Wan tetap mencari beliau di rumahnya, kecualilah kalau dimaklumkan arwah keluar kampung ke hospital atau ke rumah anak-anaknya di Rawang dan KL. Kehilangan dan pemergian beliau begitu kami terasa.
Tak sampai dua hari kemudian, satu lagi berita sedih menjenguk kami. Pak Ngah Dego, abang besan kami di Mempaga, Pahang dijemput pulang oleh Allah SWT. Beliau sentiasa ada di rumah besan kami di Bilut, Bentong setiap kali kami berkunjung ke sana. Kami berbual panjang, bergelak ketawa dengan cerita-ceritanya. Kami sering ke Raub dan Temerloh bersama.
Cuma...sejak setahun selepas majlis perkahwinan anak saudara mereka di Mempaga, kami terpisah. Setiap kali Atok ke Bilut, beliau tiada. Bukan merajuk, tetapi berada di rumah anak-anak perempuannya di KL dan Ampang. Tiada kesempatan untuk bersama dengannya lagi. Kemudian dengar cerita dia terjatuh daripada motosikal dan terus dibawa anaknya tinggal bersama mereka di Ampang. Sehinggalah minggu lepas beliau dimasukkan ke hospital kerana sesak nafas, sehinggalah ke hari kematiannya. Begitu kasih sayang Allah kepadanya kerana setelah diumumkan tiada harapan, beliau segera dibawa pulang ke Mempaga atas permintaannya sendiri, untuk menghembuskan nafas terakhirnya di rumahnya sendiri. Tidak sampai lima minit setelah tiba, ajalnya tiba. Tak sampai 3 jam setelah kematiannya, arwah selamat dikebumikan. Semua urusan pengkebumiannya lancar tanpa masalah.
Ketiga-tiga kematian ini membuatkan Atok merenung jauh seketika. Mungkinkah giliran Atok kian dekat untuk berpindah alam? Bagaimana dengan persiapan akhirat Atok untuk dibawa ke sana? Apakah sudah cukup? Sesungguhnya dari Allah kita datang dan kepadaNyalah kita akan dikembalikan. Sebagai hambaNya, Atok reda dengan ketentuan Ilahi. Atok mohonkan keampunan dan keredaan buat diri Atok, isteri, zuriat keturunan, saudara mara, serta sahabat dan jiran tetangga. Semoga kita semua masuk ke Syurga Allah tanpa hisab dan azab. Amin, amin YRA.
Oklah, entri kali ini masih mengenai Pulau Carey. Kali ini kita lihat kepada isu-dan konflik antara kaum Mah Meri dan persekitarannya. Banyak! Cuma protes daripada mereka memang senyap mahupun disenyapkan. Korang bacalah sampai habis, ya dan jangan lupa komen. Selamat membaca.
Pengenalan
Pulau Carey merupakan salah satu ruang pesisir yang sangat kaya dengan biodiversiti di Selangor, khususnya ekosistem hutan bakau, sungai, lumpur pasang surut, serta kawasan pesisir laut. Dalam konteks sejarah awal abad ke-20, kawasan ini bukan sahaja menjadi habitat pelbagai spesies flora dan fauna, tetapi juga menjadi ruang hidup utama komuniti Orang Asli Mah Meri yang membina sistem kehidupan mereka secara langsung dengan persekitaran semula jadi tersebut. Hubungan ini bersifat simbiotik—alam menyediakan sumber, manakala komuniti Mah Meri mengurus dan memanfaatkan sumber tersebut secara tradisional tanpa memusnahkan keseimbangan ekologi.
Sebelum perluasan ladang kolonial oleh syarikat seperti Carey United Rubber Estates Limited dan Jugra Land and Carey Company Limited, hutan bakau Pulau Carey berfungsi sebagai sistem ekologi kompleks yang menyokong kehidupan marin dan daratan. Akar bakau menjadi habitat ikan kecil, ketam, dan moluska; manakala kawasan hutan menyediakan rotan, kayu, dan tumbuhan ubatan. Dalam masa yang sama, komuniti Mah Meri menggunakan pengetahuan ekologi ini untuk membina kehidupan harian, termasuk sumber makanan, bahan binaan, dan bahan ritual.
Perubahan ekonomi di Pulau Carey bukan sekadar peralihan pekerjaan, tetapi satu transformasi struktur kehidupan yang mendalam dalam kalangan komuniti Mah Meri. Pada peringkat awal, mereka mengamalkan strategi sara diri yang sangat fleksibel, melibatkan pemburuan, pengumpulan hasil hutan, penangkapan ikan di kawasan pesisir dan bakau, serta pertanian pindah (swidden). Sistem ini menunjukkan tahap adaptasi tinggi terhadap persekitaran, di mana pilihan aktiviti bergantung kepada musim, pasang surut air, dan kitaran kehidupan isi rumah. Dengan kata lain, ekonomi tradisional Mah Meri bersifat ekologi dan bersepadu, bukan berorientasikan pasaran.
Penyusutan Kawasan Hutan Bakau
Namun, apabila pembukaan ladang bermula sekitar awal abad ke-20, keseimbangan ini mula berubah secara mendasar. Pemberian tanah kepada peladang Eropah seperti Edward Valentine John Carey melalui mekanisme undang-undang seperti Torrens Doctrine menandakan permulaan proses perampasan tanah secara sah dari sudut kolonial. Tanah yang sebelum ini digunakan secara tradisional oleh Orang Asli ditakrifkan sebagai terra nullius atau “tanah tidak bertuan”, sekali gus membolehkan pemindahan hak milik kepada pihak estet. Ini bukan sahaja mengurangkan akses fizikal kepada sumber, tetapi juga memutuskan hubungan budaya dan ekonomi komuniti dengan tanah mereka.
Rekod pentadbiran tanah Selangor menunjukkan aktiviti “clearing of mangrove forest” bagi tujuan penanaman getah dan kelapa. Proses ini menyebabkan kehilangan besar kawasan hutan bakau yang merupakan teras biodiversiti pesisir. Dalam kerangka kolonial, hutan sering dianggap sebagai “tanah tidak produktif”, walhal ia merupakan sistem ekologi yang sangat kaya dan kompleks. Perubahan guna tanah ini secara langsung menjejaskan habitat spesies tempatan, termasuk hidupan marin kecil yang bergantung kepada akar bakau sebagai tempat pembiakan.
Akhbar kolonial seperti The Straits Times pula melaporkan pembukaan estet sebagai kemajuan ekonomi tanpa menonjolkan kesan terhadap penduduk asal. Pulau Carey digambarkan sebagai ruang “produktif” dan “berpotensi tinggi”, sekali gus menutup realiti bahawa kawasan ini telah lama dihuni dan dimanfaatkan oleh Mah Meri.
Dalam tempoh ini, isu utama yang timbul ialah pencerobohan tanah adat melalui pembukaan ladang getah dan kelapa, sekatan akses kepada sumber hutan (rotan, kayu, makanan liar), serta perubahan pola penempatan tradisional. Komuniti Mah Meri semakin terhimpit ke kawasan yang lebih terhad, dan mobiliti mereka di pesisir serta hutan bakau semakin dikawal oleh struktur estet. Ini menandakan peralihan daripada ekonomi sara diri kepada sistem ekonomi upah kolonial.
Walaupun konflik ini tidak direkod sebagai pertentangan terbuka, terdapat petunjuk ketegangan ruang melalui aduan pentadbiran mengenai “gangguan hutan”, yang sebenarnya sering merujuk kepada aktiviti tradisional Mah Meri dalam kawasan yang telah menjadi estet. Dalam konteks ini, survival mereka bukan sahaja bersifat fizikal, tetapi juga budaya dan spiritual, apabila ruang ritual dan kawasan sakral turut terjejas.
Selepas fasa awal pembukaan, Pulau Carey memasuki tahap pengukuhan ekonomi estet. Kawasan hutan bakau semakin mengecil akibat peluasan ladang getah dan kelapa, manakala sistem tanah semakin dikawal sebagai aset ekonomi kolonial. Sekatan terhadap akses sumber hutan menjadi lebih ketara apabila kawasan pesisir dimasukkan ke dalam zon estet.
Mah Meri yang bergantung kepada rotan, kayu, hasil hutan kecil, dan sumber pesisir untuk kehidupan harian semakin terhad pergerakannya. Perubahan ini berlaku secara beransur-ansur melalui peluasan ladang, penguatkuasaan sempadan estet, dan perubahan status tanah.
Dokumen arkib bertajuk “Leasing of the Sakai Reserve on Carey Island to Jugra…” yang direkodkan oleh Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor pada tahun 1927 dan 1928 merupakan sumber primer penting dalam memahami dinamika pemilikan tanah kolonial di Pulau Carey. Rekod ini memperlihatkan bagaimana kawasan yang diiktiraf sebagai “Sakai Reserve”, iaitu penempatan masyarakat Orang Asli, telah dimasukkan ke dalam kerangka ekonomi ladang melalui mekanisme pajakan kepada syarikat estet, khususnya Jugra Land and Rubber Estates. Dalam konteks ini, istilah “Sakai” mencerminkan terminologi kolonial yang digunakan secara meluas ketika itu untuk merujuk kepada komuniti pribumi, sekali gus menunjukkan pendekatan pentadbiran British yang mengklasifikasikan dan mengawal populasi tempatan berdasarkan kategori etnografi.
Proses pajakan yang dirujuk dalam dokumen ini tidak berlaku secara serta-merta, sebaliknya melalui beberapa peringkat birokrasi yang dapat dikesan melalui kewujudan rekod bertarikh 17 Ogos 1927 dan 8 Mei 1928. Ini menunjukkan bahawa cadangan untuk memajakkan tanah rizab tersebut telah melalui penelitian pentadbiran, kemungkinan melibatkan permohonan rasmi oleh pihak estet, penilaian nilai ekonomi tanah, serta pertimbangan politik dan sosial oleh kerajaan negeri. Hakikat bahawa urusan ini dikendalikan oleh Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Selangor menggambarkan bahawa pengurusan tanah bukan sekadar isu tempatan, tetapi merupakan sebahagian daripada strategi ekonomi kolonial yang lebih luas dalam mengembangkan industri getah dan kelapa di Selangor.
Dari sudut sosial, dokumen ini memberi petunjuk jelas tentang tekanan yang dihadapi oleh komuniti Orang Asli akibat peluasan ladang komersial. Walaupun kawasan tersebut diiktiraf sebagai rizab, hak milik dan kawalan sebenar kekal berada di tangan kerajaan kolonial, yang berkuasa untuk memajak atau mengubah status tanah mengikut kepentingan ekonomi. Keadaan ini sering membawa kepada pengecilan kawasan tradisi, perubahan corak kehidupan, dan dalam sesetengah kes, perpindahan komuniti secara paksa atau separa paksa. Dalam konteks Mah Meri yang mendiami Pulau Carey, perkembangan ini berkemungkinan memberi kesan langsung terhadap struktur sosial, ekonomi, dan hubungan mereka dengan alam sekitar.
Lebih penting, teks ini menonjolkan konsep proletarianisasi dalam kalangan Orang Asli, di mana mereka berubah menjadi “hampir tidak bertanah” (almost landless proletariat). Walaupun secara formal masih wujud kawasan rizab, saiznya sangat kecil berbanding keluasan pulau, menyebabkan komuniti kehilangan asas ekonomi tradisional. Dalam keadaan ini, mereka terpaksa menjual tenaga buruh untuk kelangsungan hidup, satu situasi yang berbeza sama sekali dengan sistem lama yang lebih autonomi.
Secara lebih luas, dokumen ini mencerminkan konflik asas antara dua sistem pemilikan tanah yang berbeza: sistem tradisional komuniti pribumi yang berasaskan penggunaan bersama dan hubungan spiritual dengan tanah, berbanding sistem kolonial yang menekankan pemilikan berdaftar, eksploitasi ekonomi, dan keuntungan komersial. Pajakan “Sakai Reserve” kepada syarikat estet menunjukkan bagaimana sistem kedua ini secara beransur-ansur mengatasi dan menggantikan sistem pertama, sekali gus membentuk semula landskap fizikal dan sosial Pulau Carey menjelang pertengahan abad ke-20.
Sejarah tanah rizab Orang Asli di Pulau Carey antara 1900 hingga 1940 menunjukkan bahawa pengiktirafan formal terhadap komuniti pribumi tidak semestinya menjamin perlindungan sebenar. Melalui mekanisme seperti pajakan, tanah rizab boleh dimasukkan ke dalam ekonomi kapitalis kolonial, sekali gus mengubah fungsi dan maknanya. Kes ini memperlihatkan bagaimana dasar tanah British bukan sahaja membentuk pembangunan ekonomi, tetapi juga menyumbang kepada marginalisasi komuniti Orang Asli.
Tempoh 1940 hingga 1970 merupakan fasa peralihan kritikal dalam sejarah tanah rizab Orang Asli di Pulau Carey. Jika era sebelumnya ditandai oleh peluasan ekonomi ladang dan pajakan tanah rizab, tempoh ini pula menyaksikan gangguan besar akibat peperangan, diikuti dengan penyusunan semula dasar keselamatan dan pentadbiran Orang Asli oleh kerajaan kolonial dan pascakolonial. Dalam tempoh ini, kedudukan komuniti Orang Asli berubah daripada sekadar komuniti terpinggir kepada entiti yang mempunyai kepentingan strategik dalam konteks keselamatan negara.
Kesan Psikologi Perang dan Ancaman Komunis
Pendudukan Jepun di Tanah Melayu antara tahun 1941 hingga 1945 memberi kesan langsung terhadap struktur ekonomi dan sosial di Pulau Carey. Aktiviti ladang yang sebelum ini menjadi tunjang ekonomi pulau terganggu dengan ketara, menyebabkan kemerosotan pengeluaran dan ketidakstabilan tenaga buruh. Dalam keadaan ini, komuniti Orang Asli, khususnya Mah Meri, kembali memainkan peranan penting dalam kelangsungan hidup, memanfaatkan pengetahuan tradisional mereka tentang hutan, sungai dan sumber semula jadi. Namun, tempoh ini turut dicirikan oleh pergerakan populasi yang tidak menentu, kekurangan bekalan makanan dan perubatan, serta pengurangan kawalan pentadbiran terhadap kawasan rizab. Walaupun situasi ini tidak stabil, ia secara tidak langsung membuka ruang autonomi sementara kepada komuniti Orang Asli untuk mengurus kehidupan mereka tanpa campur tangan intensif pihak luar.
Selepas perang, pengisytiharan Darurat Tanah Melayu pada tahun 1948 membawa perubahan besar dalam pendekatan kerajaan terhadap Orang Asli. Dalam konteks ancaman gerila komunis yang beroperasi di kawasan hutan, komuniti ini mula dilihat sebagai elemen strategik dalam keselamatan negara. Walaupun Pulau Carey bukan kawasan utama operasi gerila, dasar keselamatan tetap memberi kesan kepada komuniti tempatan melalui pengawasan yang lebih ketat terhadap pergerakan penduduk, pelaksanaan program penempatan semula (resettlement), serta inisiatif “hearts and minds” untuk mendapatkan sokongan Orang Asli. Dalam kerangka ini, Orang Asli tidak lagi dianggap sekadar penghuni tanah rizab, tetapi sebagai aset strategik yang perlu dilindungi dan pada masa yang sama dikawal oleh pihak berkuasa.
Sebagai sebahagian daripada strategi semasa Darurat, kerajaan menubuhkan Jabatan Hal Ehwal Orang Asli pada awal 1950-an, yang menandakan satu perubahan penting dalam dasar pentadbiran terhadap komuniti Orang Asli. Melalui agensi ini, pengurusan komuniti dipusatkan di bawah satu struktur rasmi, dengan pelaksanaan program pembangunan sosial dan ekonomi yang merangkumi pendidikan, kesihatan, dan penempatan semula. Pendekatan ini bertujuan meningkatkan taraf hidup komuniti serta mengintegrasikan mereka ke dalam sistem nasional yang lebih luas. Namun demikian, di sebalik manfaat yang dibawa, dasar ini turut menyumbang kepada pengurangan autonomi tradisional serta pengukuhan kawalan kerajaan terhadap kehidupan harian komuniti Orang Asli.
Artikel akhbar bertajuk “Sakais Enrol for Election” yang diterbitkan dalam Singapore Standard pada 3 November 1954 merupakan sumber penting untuk memahami perubahan sosial dan politik masyarakat Orang Asli di Pulau Carey pada pertengahan abad ke-20.
Secara asasnya, laporan ini mencatat bahawa kira-kira 200 orang “Sakai” (istilah kolonial bagi Orang Asli, khususnya komuniti Mah Meri) termasuk wanita telah mendaftar sebagai pengundi dalam pilihan raya Persekutuan. Peristiwa ini berlaku dalam konteks persediaan menuju pilihan raya umum pertama di Persekutuan Tanah Melayu pada tahun 1955—satu detik penting dalam peralihan daripada pemerintahan kolonial kepada pemerintahan sendiri.
Artikel ini bukan sekadar laporan pendaftaran pengundi, tetapi merupakan bukti penting proses peralihan sosial, ekonomi, dan politik masyarakat Orang Asli di Pulau Carey dalam era kolonial akhir. Ia menandakan permulaan keterlibatan mereka dalam pembinaan negara bangsa, walaupun dalam keadaan yang penuh dengan cabaran dan ketidakseimbangan kuasa.
Penyertaan masyarakat Orang Asli dalam proses pilihan raya menunjukkan satu perubahan besar daripada kehidupan tradisional kepada integrasi dalam sistem politik moden. Sebelum ini, komuniti di Pulau Carey, terutamanya masyarakat Mah Meri, hidup secara semi-nomad dan bergantung kepada hutan serta laut. Namun laporan ini menunjukkan sebahagian daripada mereka telah meninggalkan “ladang” (kemungkinan merujuk kepada kawasan hutan atau penempatan tradisional) dan beralih kepada pekerjaan seperti buruh ladang, nelayan, dan petani. Ini mencerminkan tekanan ekonomi dan sosial akibat pembangunan ladang kolonial sejak awal abad ke-20.
Penglibatan wanita dalam pendaftaran pengundi adalah signifikan. Ia menunjukkan bahawa proses politik kolonial British pada 1950-an mula merangkumi kelompok yang sebelum ini terpinggir, termasuk wanita Orang Asli. Ini memberi gambaran awal tentang pembentukan kesedaran politik dalam kalangan komuniti tersebut, walaupun kemungkinan besar ia berlaku di bawah pengaruh pentadbiran kolonial atau pihak estet.
Artikel ini juga boleh ditafsir sebagai sebahagian daripada strategi pentadbiran British untuk “mengarusperdanakan” Orang Asli, khususnya dalam konteks Darurat Malaya (1948–1960). Dengan membawa mereka ke dalam sistem politik dan ekonomi formal, pihak kolonial dapat mengurangkan pengaruh gerila komunis yang sering menggunakan kawasan pedalaman sebagai pangkalan.
Akhirnya, laporan ini memperlihatkan transformasi identiti masyarakat Orang Asli di Pulau Carey—daripada komuniti yang terasing kepada warga yang mula mengambil bahagian dalam struktur negara moden. Namun, perubahan ini juga menimbulkan persoalan tentang kehilangan budaya tradisional, peminggiran tanah adat, dan kebergantungan kepada ekonomi ladang.
Dalam tempoh yang sama, status tanah rizab Orang Asli mengalami perubahan yang signifikan. Walaupun kawasan rizab masih diiktiraf secara pentadbiran, kawalan sebenar kekal di tangan kerajaan negeri dan persekutuan. Proses penempatan semula dan pembangunan sering mengubah sempadan serta fungsi tanah rizab, menjadikannya lebih tertakluk kepada keperluan keselamatan dan pembangunan negara berbanding kepentingan komuniti asal. Keadaan ini menimbulkan ketidaktentuan berterusan terhadap hak tanah Orang Asli, yang walaupun diiktiraf secara dasar, tidak diberikan perlindungan penuh dari segi pemilikan dan kawalan.
Kesan Sosioekonomi
Dalam tempoh pasca kemerdekaan, perubahan terhadap status tanah rizab Orang Asli di Pulau Carey menjadi semakin ketara apabila pentadbiran tanah beralih daripada sistem kolonial kepada kawalan kerajaan Persekutuan dan negeri selepas tahun 1957. Walaupun istilah “rizab” terus digunakan, hakikatnya kawalan sebenar kekal berada di tangan kerajaan. Ini menunjukkan kesinambungan struktur kuasa terdahulu, di mana komuniti Orang Asli tidak mempunyai hak milik mutlak terhadap tanah yang mereka diami secara turun-temurun. Dalam masa yang sama, penyusunan semula penempatan dilaksanakan, khususnya atas alasan keselamatan dan pembangunan, menyebabkan sebahagian komuniti dipindahkan atau dikumpulkan di kawasan tertentu. Proses ini memberi kesan langsung terhadap hubungan tradisional mereka dengan tanah, yang sebelum ini bersifat bebas dan berasaskan penggunaan bersama. Walaupun terdapat usaha dasar untuk melindungi kepentingan Orang Asli, pengiktirafan terhadap hak milik tanah masih kekal terhad dan tidak memberikan jaminan penuh kepada komuniti.
Perubahan dasar ini turut membawa kesan sosioekonomi yang mendalam terhadap komuniti Mah Meri. Kesan langsung daripada proses ini ialah penyusutan kepelbagaian sumber rezeki (livelihood diversity). Komuniti Mah Meri yang sebelum ini bergantung kepada pelbagai sumber kini terhad kepada pilihan ekonomi yang lebih sempit. Dari segi ekonomi, semakin ramai anggota komuniti mula terlibat dalam sistem ekonomi ladang atau pekerjaan bergaji, menggantikan amalan ekonomi sara diri yang sebelum ini menjadi asas kehidupan mereka.
Mereka mula menjadi buruh ladang, sama ada dalam kerja pembukaan tanah, pembinaan infrastruktur, atau operasi ladang seperti penuaian kelapa sawit. Perubahan ini menandakan peralihan daripada ekonomi berdikari kepada ekonomi buruh bergaji, yang bersifat tidak stabil dan bergantung kepada majikan. Peralihan ini bukan sahaja mengubah cara mereka menjana pendapatan, tetapi juga memperkenalkan ketergantungan kepada sistem ekonomi pasaran.
Selain itu, pengalaman bekerja di ladang turut digambarkan sebagai bentuk alienasi buruh. Pekerjaan ladang dilihat sebagai kerja yang berat, dikawal oleh pihak luar, dan tidak memberikan pulangan yang setimpal. Malah, pembahagian kerja dalam keluarga menunjukkan ketidaksamaan gender, apabila wanita dan kanak-kanak turut menyumbang tenaga tetapi bayaran sering tertumpu kepada lelaki. Ini mencerminkan struktur buruh kolonial yang eksploitatif dan tidak adil.
Perubahan struktur tenaga kerja juga dipengaruhi oleh kemasukan buruh luar, khususnya pekerja Melayu dan Indonesia pada tahun 1990-an. Kehadiran mereka mengekalkan kadar upah pada tahap rendah dan mewujudkan persaingan yang menekan komuniti tempatan. Keadaan ini selari dengan pemerhatian bahawa sistem perladangan cenderung membahagikan tenaga kerja mengikut garis etnik dan nasionaliti, sekali gus melemahkan keupayaan pekerja untuk menuntut hak atau melakukan penentangan kolektif.
Kerja ladang akhirnya tidak lagi menjadi teras kehidupan komuniti Mah Meri. Menjelang tahun 2000, hanya sebilangan kecil yang masih bekerja di ladang, manakala yang lain beralih kepada aktiviti lain seperti kerja kontrak atau sektor tidak formal. Ini menandakan satu lagi fasa perubahan, di mana komuniti mula mencari alternatif di luar sistem perladangan, walaupun dalam keadaan sumber tanah yang semakin terhad.
Dari sudut budaya, pengaruh luar seperti pendidikan formal dan agama mula membentuk semula amalan tradisional, menyebabkan sebahagian adat dan kepercayaan mengalami perubahan atau penyesuaian. Pada masa yang sama, akses kepada perkhidmatan asas seperti sekolah dan klinik mula diperkenalkan, walaupun tidak secara menyeluruh, sekali gus membawa peningkatan dalam aspek kebajikan tetapi juga memperkukuh hubungan komuniti dengan institusi kerajaan. Program pembangunan dan bantuan yang dilaksanakan turut meningkatkan tahap kebergantungan komuniti terhadap kerajaan sebagai penyedia utama sokongan sosial dan ekonomi.
Integrasi Nasional
Menjelang tahun 1970, Pulau Carey telah berubah menjadi kawasan yang lebih tersusun dari segi pentadbiran dan ekonomi. Ladang kekal sebagai tulang belakang ekonomi, manakala komuniti Orang Asli semakin terintegrasi dalam sistem nasional. Walaupun kawasan rizab masih wujud, ia berada dalam bentuk yang lebih terhad dan dikawal, mencerminkan perubahan daripada sistem kehidupan tradisional kepada satu struktur yang lebih berpusat dan terancang. Dalam konteks ini, peranan Orang Asli turut berubah—daripada komuniti yang relatif bebas kepada komuniti yang berada dalam kerangka pembangunan negara.
Selepas tahun 1970, kerajaan Malaysia memperkenalkan pelbagai dasar pembangunan luar bandar yang turut melibatkan komuniti Orang Asli di Pulau Carey. Pendekatan ini merangkumi penyediaan infrastruktur asas seperti jalan raya, bekalan elektrik dan air, pembinaan sekolah dan klinik desa, serta pelaksanaan program penempatan tersusun melalui agensi kerajaan. Peranan Jabatan Kemajuan Orang Asli semakin kukuh dalam menyelaras pembangunan komuniti, menggantikan pendekatan terdahulu dengan sistem yang lebih terinstitusi. Namun demikian, pendekatan ini sering bersifat “top-down”, dengan penekanan kepada integrasi komuniti ke dalam arus perdana ekonomi negara, yang kadangkala mengabaikan keperluan dan perspektif tempatan komuniti itu sendiri.
Pengiktirafan Global dan Antarabangsa
Memasuki era 1980-an hingga awal 2000-an, satu perkembangan penting muncul melalui kebangkitan pelancongan budaya. Di Kampung Sungai Bumbun, pelancongan budaya berkembang melalui pusat kraftangan, demonstrasi seni, dan program homestay, sekali gus membuka sumber pendapatan baharu kepada komuniti. Komuniti Mah Meri mula dikenali secara lebih meluas kerana keunikan warisan mereka, termasuk seni ukiran kayu ritual, pembuatan topeng tradisional, dan tarian Jo’oh. Penghasilan ukiran kayu dan topeng tradisional yang mempunyai nilai budaya dan komersial. Selain ukiran kayu, Mah Meri juga terkenal dengan seni tenunan dan penggunaan bahan semula jadi seperti kulit pokok untuk menghasilkan pakaian tradisional. Proses ini menunjukkan kefahaman ekologi yang tinggi kerana bahan diambil secara berhati-hati tanpa merosakkan pokok. Ini membuktikan wujudnya amalan lestari dalam budaya mereka jauh sebelum konsep pemuliharaan moden diperkenalkan.
Dalam perkembangan kemudian, hasil seni Mah Meri mula mendapat perhatian luar, menjadikan Pulau Carey sebagai salah satu pusat penting seni Orang Asli di Malaysia. Namun begitu, akar tradisinya tetap kekal berpaksikan hubungan antara manusia, alam, dan roh nenek moyang. Pengiktirafan antarabangsa, termasuk oleh UNESCO, telah meningkatkan profil budaya Mah Meri di peringkat global.
Kraftangan ini bukan sahaja berfungsi sebagai identiti budaya, tetapi juga sebagai medium ekonomi dan kelangsungan hidup komuniti. Dalam perkembangan seterusnya, penglibatan dalam sektor pelancongan turut membuka ruang ekonomi baharu, apabila seni dan budaya Mah Meri dijadikan tarikan kepada pelawat. Penyertaan dalam pelancongan bukan sahaja menjana pendapatan, tetapi juga mengangkat identiti budaya komuniti ke peringkat yang lebih luas, walaupun pada masa yang sama memerlukan penyesuaian antara keperluan ekonomi dan pemeliharaan tradisi.
Namun, dalam tempoh yang sama, komuniti Mah Meri berdepan dilema antara pemeliharaan budaya dan tekanan modenisasi. Dari satu segi, usaha mengekalkan tradisi terus dilakukan melalui pewarisan seni ukiran dan amalan ritual. Dari segi lain, generasi muda semakin cenderung kepada pendidikan formal dan pekerjaan moden, manakala pengaruh agama serta budaya luar mula mengubah sistem kepercayaan tradisional. Urbanisasi turut mengurangkan kebergantungan kepada hutan dan laut, sekali gus mengubah asas kehidupan komuniti secara beransur-ansur.
 |
| Warisan pertukangan kraftangan bertahan kerana sambutan masyarakat luar mengiktiraf kewujudan kaum Mah Meri di tengah arus kemodenan |
 |
| Hutan bakau dan sungai adalah sebahagian daripada identiti Mah Meri |
 |
| Ketika air surut mereka mencari siput dan lokan di atas lumpur dan selut |
 Ketika air pasang, pelbagai jenis ikan dan udang bakal mereka nikmati |
 |
 |
| Pencemaran dan hakisan mengakibatkan kemusnahan ekologi dan rosotnya keupayaan survival kaum Mah Meri |
Kajian kemudian seperti dalam *Malayan Naturalist* (1985) menunjukkan bahawa Pulau Carey masih mengekalkan sisa hubungan antara manusia dan alam, walaupun dalam bentuk yang semakin terhad. Misalnya, penggunaan tumbuhan seperti kayu *nireh batu* oleh komuniti setempat atau pekerja estet menunjukkan kesinambungan pengetahuan tradisional tentang flora. Ini membuktikan bahawa walaupun landskap telah berubah menjadi ladang monokultur, pengetahuan ekologi Mah Meri tidak hilang sepenuhnya, sebaliknya bertahan dalam bentuk adaptasi budaya yang lebih kecil.
Seiring dengan proses pembangunan dan integrasi ekonomi di Pulau Carey, komuniti Mah Meri semakin terlibat secara aktif dalam ekonomi pasaran. Perubahan ini dapat dilihat melalui penyertaan mereka dalam sektor perladangan dan perindustrian, di mana ramai anggota komuniti bekerja sebagai buruh ladang atau pekerja kilang, menggantikan kebergantungan tradisional terhadap sumber hutan dan laut.
Menjelang tahun 2000 hingga 2025, dinamika ini menjadi semakin kompleks. Kesedaran terhadap hak Orang Asli meningkat melalui peranan NGO dan gerakan advokasi, manakala teknologi digital dan media sosial membantu mempromosikan pelancongan budaya Mah Meri kepada khalayak yang lebih luas. Kerjasama dengan institusi akademik turut memperkukuh usaha dokumentasi dan pemeliharaan warisan budaya. Namun begitu, isu tanah kekal sebagai cabaran utama, dengan tanah rizab masih berada di bawah kawalan kerajaan negeri dan tanpa pengiktirafan penuh terhadap hak adat.
Dalam konteks antropologi pula, kajian seperti *Minority Cultures of Peninsular Malaysia: Survivals of Indigenous and Migrant Traditions* (2001) menjelaskan bahawa komuniti Mah Meri mengalami perubahan mendalam dalam hubungan mereka dengan alam. Daripada masyarakat yang bergantung kepada ekosistem bakau secara langsung, mereka semakin terhad kepada ruang kecil di pinggir estet. Walaupun sebahagian pengetahuan tradisional masih kekal, seperti penggunaan tumbuhan tertentu dan pemahaman musim pesisir, akses kepada biodiversiti tersebut semakin berkurang akibat perluasan ladang sawit pada era kemudian.
Petikan itu juga menyentuh Carey Island dalam konteks penemuan spesies marin atau hidupan kecil yang tidak dapat dikenal pasti dengan jelas, kemungkinan sejenis “razor shell”. Ini menunjukkan bahawa kawasan sekitar Carey Island mempunyai kepelbagaian biologi yang tinggi, termasuk spesies yang mungkin belum didokumentasikan sepenuhnya pada masa kajian. Namun, perubahan guna tanah akibat perladangan telah memberi kesan kepada keseimbangan ekologi tersebut.
Penutup
Secara keseluruhannya, Pulau Carey memperlihatkan satu proses perubahan ekologi yang dramatik: daripada hutan bakau yang kaya biodiversiti kepada landskap perladangan monokultur. Dalam proses ini, Orang Asli Mah Meri bukan sahaja kehilangan sebahagian besar ruang hidup fizikal mereka, tetapi juga berdepan dengan pengurangan sumber biodiversiti yang menjadi asas kepada budaya, ekonomi, dan spiritual mereka. Hubungan yang dahulu bersifat harmoni antara manusia dan alam akhirnya berubah menjadi hubungan yang terhad dan terpinggir dalam struktur ekonomi moden.
Pernyataan bahawa “semua kumpulan Mah Meri boleh dicapai dengan agak mudah” menunjukkan perubahan besar dari segi aksesibiliti. Jika dibandingkan dengan era awal abad ke-20, komuniti ini dahulu lebih terpencil dalam hutan bakau dan kawasan pesisir. Menjelang 1970-an, pembinaan jalan, pembangunan ladang, dan campur tangan kerajaan telah membuka kawasan mereka kepada dunia luar. Ini menandakan proses integrasi fizikal dan pentadbiran ke dalam struktur negara moden.
Variasi dalam tahap pembangunan atau perubahan antara kumpulan Mah Meri bermaksud tidak semua komuniti mengalami perubahan secara seragam—ada yang masih mengekalkan cara hidup tradisional, sementara yang lain telah lebih terlibat dalam ekonomi moden seperti pekerjaan ladang atau pendidikan formal.
Pulau Carey, dalam konteks ini, bukan sekadar lokasi perubahan guna tanah, tetapi sebuah contoh jelas bagaimana biodiversiti dan komuniti asal saling terikat—dan bagaimana kedua-duanya terkesan apabila landskap ekologi ditukar kepada landskap ekonomi kolonial dan pascakolonial. Wallahualam.
Bibliografi
A. Sumber Primer Kolonial & Laporan Rasmi
Straits Settlements Government
Straits Settlements Government. (1900–1940). Annual departmental reports of the Straits Settlements. Singapore: Government Printing Office.
Federated Malay States Government
Federated Malay States Government. (Various years). Annual report of the Federated Malay States. Kuala Lumpur: Government Press.
Selangor State Secretariat (Arkib Negara Malaysia)
Selangor State Secretariat. (1900–1970). Pentadbiran negeri Selangor berkaitan Pulau Carey [Fail-fail pentadbiran]. Arkib Negara Malaysia, Kuala Lumpur.
B. Garis Masa Susunan Dokumen Arkib Pulau Carey
British Colonial Administration. (1900). Lease of the island opposite Jugra on the Selangor Coast. [Dokumen tanah]. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1911, October 31). Report of inspection of the indentured coolies on Carey Island. [Laporan pemeriksaan buruh]. FMS Labour Department. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1913, February 5). Smallpox at Carey Island. [Laporan wabak]. FMS Health Department. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1913). Reward for destruction of a man-eating animal. [Rekod pentadbiran]. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1916, March 30). Small-pox in Carey Island. [Laporan wabak]. FMS Health Department. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1917). Application by Jugra Land and Carey Ltd. [Permohonan syarikat]. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1923, October 26). Temporary preventive station, Carey Island. [Laporan stesen pencegahan]. FMS Health Department. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1927–1928). Leasing of the Sakai Reserve on Carey Island. [Dokumen tanah rizab Orang Asli]. Arkib Negara Malaysia.
British Colonial Administration. (1947, October 16). Burials in unauthorised places – Carey Island. [Laporan perkuburan]. Arkib Negara Malaysia.B. Kajian Akademik & Antropologi
Benjamin, G. (1967). Temiar religion and society. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Endicott, K. (1970). An analysis of Malay magic. Oxford: Clarendon Press.
Gomes, A. G. (2004). Modernity and Malaysia: Settling the Menraq forest nomads. London: Routledge.
Nicholas, C. (2000). The Orang Asli and the contest for resources: Indigenous peoples, land rights and development in Malaysia. Copenhagen: International Work Group for Indigenous Affairs (IWGIA).
Nowak, B. S. (1980–2000). Livelihood, locality and marriage: Changing contexts of the Btsisi’ of Carey Island. Pelbagai penerbitan akademik.
Rahim, A. (2007). Orang Asli dan pembangunan di Malaysia. Kuala Lumpur: Penerbit Universiti Malaya.
C. Kajian Sejarah & Ekonomi Perladangan
Bauer, P. T. (1948). The rubber industry: A study in competition and monopoly. London: Longmans, Green and Co.
Drabble, J. H. (1973). Rubber in Malaya 1876–1922: The genesis of the industry. Kuala Lumpur: Oxford University Press.
Harrisons and Crosfield. (1940–1960). Dokumen pengurusan ladang dan ekonomi getah di Tanah Melayu [Arkib korporat]. SOAS Library, London.
Jugra Land and Carey Ltd / Carey United Rubber Estates. (1900–1930). Rekod sejarah ladang Pulau Carey [Arkib korporat]. Sime Darby Plantation / Arkib Negara Malaysia.
D. Sumber Simposium & Budaya
UNESCO. (1992). Proceedings of the International Symposium on Cultural Heritage [Laporan berkaitan pengiktirafan seni ukiran Mah Meri sebagai warisan budaya]. Paris: UNESCO Publishing. [Mengandungi rujukan kepada Pulau Carey sebagai “natural abode of the Ma’ Betisek”].
E. Laporan Kerajaan & Dasar Orang Asli
Department of Orang Asli Development (JAKOA). (1950–present). Laporan tahunan pembangunan Orang Asli. Kuala Lumpur: Jabatan Kemajuan Orang Asli.
Jabatan Hal Ehwal Orang Asli (JHEOA). (1948–1960). Fail awal penubuhan dan dasar semasa zaman Darurat [Arkib pentadbiran]. Arkib Negara Malaysia.
F. Jurnal & Muzium
Aziz, A., et al. (2013). Kajian tentang perubahan ekologi dan komuniti Orang Asli. Jurnal Antarabangsa Alam dan Tamadun Melayu, (Terbitan tidak dinyatakan).
Muzium Negara Malaysia. (1980). Sejarah sosial dan budaya Pulau Carey. Federation Museums Journal, 25.
G. Sumber Tambahan (Dari Senarai Asal)
Sime Darby Plantation. (n.d.). Rekod sejarah ladang Pulau Carey (dahulunya Carey United Rubber Estates & Jugra Land and Carey Ltd) [Arkib korporat].
Tiada ulasan:
Catat Ulasan